EMAMAKI: 120
SIKHATSI: 2½ ema-awa
LIPHEPHA LEKUCALA (P1)
LIBANGA 12
TICONDZISO
Leliphepha lehlukaniswe tigaba letintsatfu:
SIGABA A: SIVISISO 
SIGABA B: SIFINYETO 
SIGABA C: LUHLELO NELULWIMI 
SIGABA D: TEMIBHALO 
Fundza tonkhe ticondziso ngekucophelela.
Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha.
Dvwebela ekugcineni kwaleso naleso sigaba.
Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto letisephepheni lemibuto njengoba tinjalo.
Shiya umugca emkhatsini wetimphendvulo takho.
Bhala ngebunono nangesandla lesifundzekako.
Caphelisisa sipelingi/lupelomagama nendlela lewakha ngayo imisho.
SIGABA A: SIVISISO
UMBUTO 1
Fundza letheksthi lengentasi bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Ye Thembi mngani wami, lokuhlala uboleka imali lapha kimi uyokuyekela nini?'
Uyafuna ngikusite mine dzadze ngikubonise indlela lelula yekutitfolela imali?'
Ngabe ungitele phela mngani wami ngobe ngeke ngiphindze ngihluphane nawe.'
Basuke boThembi naTodvwa bacondze ekamelweni laTodvwa bayochuba ingcoco yabo. Phela bebahlala ehhostela lemantfombatane esikolweni sabo. Bangene bavale sivalo, kukhomba kutsi abafuni kuphazanyiswa ngumuntfu kulenkhulumo yabo.
Uyabona mngani wami Thembi, mine angihluphi muntfu ngemali. Ngisho namake uyati kutsi angiceli mali yakhe mine. Nangiphuma esikolweni, ngifika ngidle ngicedze, ngingene etingutjeni bushe kakhulu.'
Manje loko-ke mngani bese kukuletsela imali mngani?'
Tani nendlebe wena, mine ngite nendzaba. Ngetikhatsi tantsambama ngensimbi yesitfupha, ngiyatishaya mngani, ngitifafata ngemakha ami lamnandzi, ngimi loya ngicondza esitaladini i-Eagle. Lapho mngani, imali icitsiwe.'
Niyatidobhela nje mngani, kumbe iyemukelwa yini Todvwa mngani, ngimane ngicale lamuhla nje ngingasacitsi sikhatsi. Pho ngibone ticatfulo letinhle ka-Edgars lengifuna kuyotitsenga?'
Ahleke Todvwa abone kutsi kumnyama lapha kuThembi.
Bindza wena ngikuhlephulele. Phela simela timoto temajaha lafuna tintfombi letinhle njengawe nje. Bayasitsatsa siyolala nabo basiphe timali letendlula i-R1 000, ngebusuku bunye,' kuchuba Todvwa. Wangena njalo Thembi ebhizinisini yaboTodvwa.
Bagcina bayekele nesikolo bachubeka nalebhizinisi yabo. Emva kweminyaka lemitsatfu bacala kuhambela emtfolamphilo sebatibika kugula lokungapheli. Kwaba kubi kakhulu kuTodvwa kugula waze wabashiya emhlabeni. Thembi naye akayekelanga kuchuba ibhizinisi nobe besekagula nje. Emakhasimende lamanyenti acala kumecwaya angasamtsatsi lapha esitaladini sabo.
Ngabe Todvwa abengumngani lolungile yini? Khetsa imphendvulo:
Cha, ngobe wafundzisa Thembi umkhuba lomubi.
Bebatsengisa ngemtimba.
Faka lelinye ligama lelikuletheksthi lengenhla lelisho lokufanako naleli lelidvwetjelwe:
Bangena ekamelweni laTodvwa kuyochuba ingcoco yabo.
Bangani babo.
Batali babo.
Khetsa umusho loliciniso kulena lelandzelako uwubhale phasi:
Bebahlulwa yini boTodvwa naThembi kuchuba lomsebenti wabo emini?
Kusho kutsini kutsi 'bushe kakhulu'?
Kusho kushisa tikhotsa.
Kusho kulala sikhatsi lesidze.
Khetsa umusho loliciniso kulena lelandzelako uwubhale phasi:
Abesho kutsini Todvwa nakatsi imali icitsiwe?
Ngetikhatsi tantsambama ngensimbi yesitfupha.
Bhala lelinani lelidvwetjelwe ngemagama.
Basiphe timali letendlula i-R1 000.
Ucabanga kutsi Todvwa wabulawa yini?
Usho kutsini Todvwa nakatsi: 'Tani nendlebe wena, mine ngite nendzaba.'
Bhala saga losatiko lesikhomba kutsi ngendzaba yemali uyangena ebubini.
Fundza letheksthi lengentasi bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Ligama lelitsi 'Majita' lisetjentiswa bantfu labanjani emmangweni? Khetsa imphendvulo ibe yinye kuleti letilandzelako:
Bobabe.
Ngemakholwa.
Lenkhulumo letsi 'Bewuphuma embilI kulabafeyilile' lingasho:
Kuphukuta.
Kuteketisa.
Kuphumelela.
Ngekwakho kubona letheksthi ikhuluma ngebantfu labanjani?
Bomake bebantfwana.
Ngemantfombatane lafundza sikolo.
Bekungabangelwa yini kutsi lona lomunye umfana aphindze likilasi linye iminyaka lemine ngembi kwekundlulela kulelinye uma ulalela tinkhulumo tabo.
Kuphutselwa tifundvo.
Kuhlakanipha.
Ngemantfombatane lafundza sikolo.
Akhona yini emaciniso kulenkhulumo letsi 'Imfundvo ngiso sikhiya?' Sekela imphendvulo yakho.
Bantfu bangentani kuncandza bantfwana labahlala etitaladini bangayi esikolweni?
Lesaga lesitsi 'Kulele kunye ngabe kubili ngabe kuyavusana' ngabe sihambisana kanjani nalaba labacocako?
SAMBA SIGABA A:
SIGABA B: SIFINYETO
UMBUTO 2
Sifinyeto sakho asibe ngendlela yemaphuzu. Lamaphuzu akho abe ngemisho legcwele lemumetse emaphuzu lasikhombisa.
Khombisa linani lemagama lowasebentisile ekugcineni kwemphendvulo yakho.
Mandisa watsi lokuncono abasikhiphe lesikhwama basilahle phasi emaphoyisa asengakefiki. NaTom naye afikelwe kutisola nyalo kutsi kube uvumile ekucaleni kutsi basikhiphe lesikhwama, nyalo ngabe abangeni enkingeni ngentfo labangayati. Ngenhlanhla emaphoyisa akamange ehle abaseshe kodvwa atihambela nje emuva kwekuba irobothi seyivulile.
Bahamba njalo-ke boTom sebajakele esiteshini sematekisi. Kutsite basahamba njalo sebajakele kutsi lokungenani abaphumele ngaphandle kwelidolobha, kute bakwati kuvula lesikhwama babone kutsi ngabe sinani lena lengaka. Tom watsi ubuka emuva wabona umfana abalandzela, ababuka ngemehlo lamabi. Kwekucala wacale watsalalisa Tom. Watjela Mandisa kutsi abajikele kulesinye sitolo ngobe kukhona lafuna kukubona.
Nembala bajike. Atsi ubuka emuva Tom ambone lomfana naye ajika abalandzela. Abone Tom kutsi kuphumela kwabo ngaphandle kwelidolobha kuyingoti ngobe lomfana solomane uyabalandzela. Baphangise naye aphangise. Basitsele ngelikhona naye ente njalo.
Kutsite kusenjalo kuchamuke imoto yemngani waTom. Tom ayimise basho etulu. Isuke imoto njalo idvonse. Atsi kwehla emaphaphu nakuTom.
Yahamba-ke ilibangise esiteshini sematekisi. Kutsite kusenjalo, Tom wabuka emuva. Wabona balandzelwa yimoto lemhlophe. Watsi nakabuka ekhatsi, wabona lomfana labekadze abalandzela asekhatsi naye. Wamangala Tom kutsi batakwenta njani. Yabalandzela njalo imoto-ke badzimate bayewufika esiteshini sematekisi, kugcwele bashayeli bebafana latana nabo Tom. Labanye njalo wafundza nabo.
SAMBA SIGABA B:
SIGABA C: LUHLELO NELULWIMI
UMBUTO 3
Phindza ubhale lemisho lelandzelako bese ugcwalisa tikhala ngekukhetsa kuloluhlu lolungentasi.
Kumhlophe ...
njengemphahla.
njengelubisi.
njengemanti.
Kumakhata ...
njengelilanga.
njenge-ayisi.
njengebusuku.
njengemlilo.
Fundzisisa lemisho lelandzelako bese uyasho kutsi 'kuliciniso' nobe 'kungemanga'.
Indzawo lesitsenga kuyo inyama yibhikawozi.
Bantfu labagulako belashwa esibhedlela.
Inkhukhu ijutjwe
Lisotja lifela
Liso liwela umfula ugcwele.
emantini.
imbita.
umlomo.
imbuya ngelutsi.
emsebentini walo.
Phindza ubhale lomusho, esikhundleni semagama ladvwetjelwe ufake emagama laphikisana nawo. Khetsa imphendvulo kuleti letikubakaki.
ligwala; tinjinga; emahedeni
Sibonelo:
Umfundisi bekakhuluma nemakholwa namuhla.
Phindza ubhale lemisho lelandzelako, bese ubhala ligama linye esikhundleni semagama ladvwetjelwe.
Umfana udliwe silwane lesifana nachamu lesihlala emfuleni.
Sitsandvwa.'
Faka ligama lelifanele etikhaleni ngeligama lelicedzela letisho.
Ngitakushaya. (Ngitakubeka ...)
Fundza lenkhulumo bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Dlamini utsi 'Tsine madvodza sishayela kahle kwendlula bafati.' Bantfu bangavumi kugibela imoto leshayelwa ngumfati.
Bhala umusho lotsatsa luhlangotsi kulenkhulumo lengenhla.
Bhala umusho lohhungako kulenkhulumo lengenhla.
Bobani labangaphatseka kabi ngalenkhulumo lengenhla?
UMBUTO 4
Fundzani kahle.' (Thishela usitjela kutsi ...)
Sibhala kahle. (Cha ...)
Bafundzi babhala luhlolo lwabo. (Itolo ...)
Kulowo nalowo musho faka luhlavu lwe-alfabhethi lolufanele:
Sibonelo: Make -bhaka likhekhe.
Imphendvulo: Make ubhaka likhekhe.
Likati -dla inyama.
Umfana -bona imoti.
Hlanganisa imisho lelandzelako ngekusebentisa sihlanganiso lesikubakaki:
Sifundza kakhulu. Sifuna kuphasa. (ngobe)
Hlela lamagama lalandzelako kute akhe umusho lovakalako weSiswati:
esikolweni, labahlakaniphile, ufundzisa, thishela, bafundzi.
Yakha lemisho lelandzelako:
Umusho losesikhatsini sanyalo.
Umusho lobutako.
Kulemisho lelandzelako lungisa tento letidvwetjelwe tihambisane naloko lokubakaki:
Sibonelo: Lencwadzi bhala (kwenteka).
Imphendvulo: Lencwadzi iyabhaleka.
Bafana -hleka (kwentana).
Thishela -fundza bantfwana (kwentisa).
Lungisa sipelingi seligama lelidvwetjelwe:
Imphendvulo: Timbuti tidla tjani.
Faka tabito letifanele endzaweni yemagama ladvwetjelwe:
Sibonelo: Umfana ulele.
Imphendvulo: Yena ulele.
Bafana bakha umuti lomkhulu.
Endzaweni yeligama lelidvwetjelwe bhala sifinyeto salo:
UMBUTO 5
Kulungisa emaphutsa.
Lungisa lemisho lelandzelako ngekufaka timphawu tekufundza letifanele:
Ufike ekhaya aphetse sinkhwa shukela lubisi najamu
Hulumeni uyaninika yini tinsita tetemphilo
Fundza lemisho lelandzelako bese ulungisa emaphutsa elulwimi:
Kubhema kudala umonakalo emaphaphini emuntfu.
Umhloli uyatfula nangimbingelela kepha uyalitsandza libisi.
Imphela mine ngiyakwesaba kushaywa ngempama.
SAMBA SIGABA C:
SIGABA D: TEMIBHALO
UMBUTO 6
TINDZABA LETIMFISHANE
Fundza lendzatjana bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Lapha eNhlangano etitaladini letisendzaweni lelapho uma ubheka ngasekolishi labothishela, iNgwane College, kunemuti wakaMasuku. Kulomuti bantfu baphuma bayangena. Labanye bangena ngetimoto, labanye bangena ngetinyawo. Kwentenjani kangaka? Ngabe kunelidzili, ngabe ngumtsimba, uyangena noma uyaphuma? Ingani atishaywa timfengwane, ingani akuhlatjelwa? Yini lena lelapha kulomuti? Bantfu banyenti babulala inyoka. Ngabe kwentiwani?
Uma sewusondzela uyayitfola imphendvulo kancane, ngobe uma sewusedvute impela uyatfola kutsi akukabindzi dvu lapha kaNhlane, kodvwa kukhona emavi lahle evakala asho ngelivi lelikhalela phansi futsi ahle aphakama kancane. Uma sewungene lapha ekhaya lusizi ulubona nakubantfwana labamehlo abovu kantsi futsi agcwele tinyembeti. Uma utsi uyababingelela, basuke babindze nje noma-ke nje uma wakhona ukuvuma, asuke akutsele ngetinyembeti nje, uma umbuta kutsi kwentenjani, ube umshayile, asuke akhale kakhulu, kutsi akatisakate phansi.
Nika badlali labatfolakala kulendzaba bese uyabachaza.
Kungani bantfu baphuma bangena kulomuti?
Kuchazani kutsi bantfu babulala inyoka?
Yini loyibonako lekhombisa kutsi labantfu labete kulomuti bacwebe lusizi netinyembeti emehlweni?
Uyavumelana yini nalaba labatsi Masuku nguye lucobo lwakhe lowabangela kutsi make walelikhaya ahlaselwe tigebengu?
Sifundvo sini lositfole ngekufundza lomgamu?
NOBE
Fundza lendzatjana bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kuguja kwaSontoyi besekwaba yintfo lese ingasasihluphi ekhaya, kakhulu entsambama. Ingani phela bekuyinhlayenta kutsi atsatse sikhatsi asendlini alungiselela kuphuma tindlela takhe tasebusuku. Ngalesikhatsi wonkhe umuntfu abesahleti edladleni otsa umlilo esitofini leso lebesitsengwe ngubabe lobekasebenta eMlomo. Lapha ekhaya nje besihlala namake nemnaketfu Bafana kuphela. Nangalelilanga-ke besihleti ngasesitofini sikake make tsine naBafana. Seva ngebukwakwakwa ngasendlini yekudlela kutsi seyiyeta phela intfombi yaketfu. Sibambo sesivalo satsi jiki, sisho sivuleka. Sajika sonkhe sabuka ngasemnyango sifuna kubona phela lobuhle walapha kaMagagula. Wavela wacedza watsi shingiliti asabukisa. Ingani phela Sontoyi bekuligagu lalapha ekhaya kukokonkhe.
Nika sizatfu lesenta labantfwana bahlale namake wabo kuphela.
Uyavumelana nalaba labatsi kungabikho kwenhloko yelikhaya kuba nemtselela lomubi ekukhuliseni bantfwana? Chaza.
Mlayeto muni lowutfole ngekufundza lendzaba?
SAMBA SIGABA D:
SAMBA:
